Quá trình hình thành và phát triển của dư luận xã hội

Từ xưa đến nay, dư luận xã hội (DLXH) là một vấn đề quan trọng trong quá trình giao tiếp nhằm điều chỉnh các mối quan hệ xã hội, nó đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử, hình thành, tồn tại và phát triển cùng với quá trình vận động, phát triển của bản thân xã hội loài người. Dư luận xã hội có sự tác động đối với lĩnh vực pháp luật, nhưng đồng thời pháp luật cũng có sự tác động trở lại với dư luận xã hội. Nhất là trong tình hình hiện nay, tính dân chủ, bình đẳng của con người ngày càng được nâng cao và coi trọng, nên các vấn đề dư luận xã hội cũng ngày càng trở nên phức tạp.
Nghiên cứu quá  trình hình thành của DLXH, xét dưới mỗi góc độ khác nhau sẽ có những cách phân chia giai đoạn khác nhau tùy thuộc vào mục tiên nghiên cứu của mỗi lĩnh vực. Ở đây, xét dưới góc độ tiếp cận của xã hội học và của báo chí, có thể thấy rằng, nếu xét một cách tương đối, sự hình thành và phát triển của DLXH được chia thành các giai đoạn cơ bản sau:

Giai đoạn 1: giai đoạn hình thành thuộc ý thức cá nhân. Ở giai đoạn này các cá nhân trong cộng đồng xã hội được tiếp xúc, làm quen, được trực tiếp chứng kiến hoặc nghe kể lại về các sự việc, sự kiện, hiện tượng xảy ra trong xã hội. Họ tìm kiếm, hoặc thu thập thêm thông tin thông qua báo chí hoặc những tác nhân khác, trao đổi với nhau về nó, từ đó nảy sinh những suy nghĩ, tình cảm, ý kiến bước đầu về nội dung, tính chất của các sự việc, sự kiện. Nhưng lúc này, các suy nghĩ, tình cảm, ý kiến bước đầu đó là thuộc về mỗi người, thuộc lĩnh vực ý thức cá nhân. Đây là giai đoạn có vai trò cung cấp dữ liệu ban đầu, hình thành  kiến đánh giá ban đầu, có giá trị đặc biệt vì nó chiếm lĩnh cảm xúc và trí tuệ của công chúng.
Ví dụ như: Từ tháng 4 năm 2016 tại vùng biển Vũng Áng – Hà Tĩnh đã xuất hiện hiện tượng cá chết hàng loạt và sau đó lan ra các vùng biển Quảng Bình, Quảng Trị, Huế. Xuất hiện đầu tiên là clip quay lại hiện tượng không có sự sống dưới tầng đại dương thuộc vùng biển này, tiếp sau đó là một loạt những clip khác về ống thải của nhà máy Formosa ở Hà Tĩnh. Lúc này trên báo chí hoặc các thông tin đại chúng đưa tin về hiện tượng ô nhiễm môi trường và các chết trôi dạt vào bờ tại 4 bờ biển trên. Trong khi đó, các nhà nghiên cứu và quan sát cũng đã tự đến vùng biển ô nhiễm, nghiên cứu và phân tích, đưa ra những giả thuyết và kết luận theo quan điểm nghiên cứu của cá nhân cho rằng vùng biển đã chết do ô nhiễm chất thải chết người từ nhà máy Formosa. Thông qua thông tin này, từ tháng 4 đến tháng 6, những nội dung phân tích, luận điểm của mỗi cá nhân tự tìm hiểu thêm một số sự kiện liên quan, và hình thành suy nghĩ cá nhân về việc Formosa đang thải chất độc làm hủy diệt toàn bộ sinh vật sinh sống tại vùng biển miền Trung và có khả năng phải đến hàng trăm năm mới khôi phục lại được, đồng thời phát sinh thêm nhiều quan điểm cho rằng người dân miền Trung đang lâm vào cảnh sống trong độc hại, không đảm bảo sức khỏe và duy trì sự sống lâu dài tại mảnh đất này, thậm chí là mất nước từ Formosa… Tuy nhiên, đây chỉ là nhận thức ban đầu của cá nhân người Việt.

Giai đoạn 2: giai đoạn trao đổi thông tin giữa mọi người: Các ý kiến cá nhân được chia sẻ, trao đổi, bàn luận với nhau trong  nhóm xã hội. Cơ sở cho quá trình thảo luận trong nhóm xã hội này là lợi ích chung của cả nhóm và hệ thống các giá trị, chuẩn mực xã hội đang chi phối các khuôn mẫu tư duy và khuôn mẫu hành vi của các thành viên trong nhóm. Thông qua quá trình trao đổi, bàn luận các suy nghĩ, các ý kiến xung quanh đối tượng của dư luận mà ý kiến đã được trao đổi chuyển dần từ lĩnh vực ý thức cá nhân sang lĩnh vực ý thức xã hội. Đó là quá trình hình thành DLXH trong nhóm nhỏ, là cơ sở ban đầu cho sự trao đổi, chia sẽ giữa các nhóm. Qúa trình hình thành DLXH giai đoạn này phụ thuộc vào nhiều yếu tố như trình độ văn hóa, hoàn cảnh xã hội…
Ví dụ như: Quay lại nhìn nhận về vụ Formosa, đã có nhiều ý kiến cá nhân tranh luận, bàn bạc về vấn đề này thông qua các website, báo chí, truyền thông. Và dần dần, nó trở thành vấn đề nổi cộm được cả xã hội quan tâm và chú ý đến. Đa số mọi người đều cho rằng: Nhà máy Formosa đã có những sai phạm nghiêm trọng trong việc sản xuất, quản lý và xử lý chất thải dẫn đến ảnh hưởng nghiêm trọng đến vùng biển tại 4 tỉnh khu vực miền Trung và đe dọa đời sống của nhân dân.

Giai đoạn 3: giai đoạn tranh luận có tính tập thể về các vấn đề quan trọng: Ở giai đoạn này, các thông tin, vấn đề không quan trọng, không phù hợp hoặc những thông tin nhiễu về đối tượng được sẽ bị lược bỏ. Các nhóm trao đổi, tranh luận với nhau về những nội dung quan trọng, đưa ra các loại ý kiến khác nhau và thống nhất lại xung quanh các quan điểm cơ bản, cùng tìm đến những điểm chung trong quan điểm và ý kiến. Từ đó mà hình thành cách phán xét, đánh giá chung, thỏa mãn được ý chí chung của địa đa số các thành viên trong cộng đồng người. Cơ sở cho quá trình tranh luận này vẫn là lợi ích chung và hệ thống các giá trị, chuẩn mực xã hội chung cùng được các nhóm xã hội chia sẻ và thừa nhận. Quá trình này diễn ra trong phạm vi không gian rộng lớn, khó xác định phạm vi và ranh giới. Ví dụ như những vấn đề có tính toàn cầu như: biến đổi khí hậu – môi trường, dịch bệnh, chiến tranh…

Giai đoạn 4: giai đoạn hình thành ý kiến, thái độ phán xét và có thể dẫn tới hành vi chung, hay nói cách khác, là giai đoạn đi từ DLXH đến hành động thực tiễn. Nếu như luồng dư luận xã hội chỉ hình thành một cách thuần túy rồi để đấy, chẳng có vai trò, tác dụng gì đối với cộng đồng thì có lẽ nó chỉ là hiện tượng vô nghĩa. Trên thực tế, vấn đề không chỉ dừng lại ở đấy. Từ sự phán xét, đánh giá chung, các nhóm xã hội và cộng đồng xã hội đi tới hành động thống nhất, nêu lên những kiến nghị, những biện pháp về hoạt động thực tiễn của họ trước thực tế cuộc sông nhất định.
Vẫn tiếp tục nói về vụ cá chết hàng loạt ở vùng biển Vũng Áng – Hà Tĩnh. Cuộc khủng hoảng trầm trọng liên quan đến cuộc sống, xã hội, môi trường và thậm chí là an ninh quốc gia cần phải giải quyết càng sớm càng tốt. Giải pháp hiện thời, thực tiễn nhất là công bố những quyết định, kết luận từ phía cơ quan chức năng của Việt Nam, đồng thời là bài phát biểu từ phía lãnh đạo cao nhất của nhà máy Formosa để giải quyết. Ngoài ra, việc cần làm ngay là ngăn chặn tình trạng bạo loạn đang âm ỉ và diễn ra nhỏ lẻ ở Hà Tĩnh bằng cách thông tin, giáo dục rộng rãi cho dân chúng hiểu về nội dung của vấn đề và cần tỉnh táo trước những thông tin thất thiệt. Hiện nay, trên các website, công dân yêu nước đã và đang lập các khẩu hiệu phản đối cách làm việc vô trách nhiệm của Formosa, đưa ra tiếng nói đồng lòng mong Chính phủ Việt Nam vào cuộc và giải quyết triệt để vấn đề này, đồng thời cư dân trên mạng Việt Nam cũng tạo ra thông điệp phản đối hành động xả thải của Formosa, đi từ ý kiến thảo luận, bàn bạc, người dân Việt đã có những hành động cụ thể để thể hiện ý kiến của cộng đồng, và vì lợi ích của chính mình và dân tộc mình.
Trong giai đoạn này, DLXH có thể sẽ biến đổi theo các hướng khác nhau. Thứ nhất, nếu vấn đề nêu ra được giải quyết thỏa đáng, thì DLXH sẽ nhanh chóng lắng dịu và bị triệt tiêu. Trường hợp thứ hai, nếu vấn đề không được giải quyết thỏa đáng thì DLXH sẽ chuyển sang các hành động cụ thể để phản đối.

Như vậy, Dư luận xã hội là sản phẩm của quá trình giao tiếp xã hội. Không có sự trao đổi, bàn bạc, thảo luận, thậm chí va đập các ý kiến với nhau thì không thể có ý kiến phán xét, đánh giá chung được đông đảo mọi người chia sẻ, tán thành và ủng hộ.

Tác giả: Lê Thị Hải Vân
Khoa Thương mại điện tử và Truyền thông

Chia sẻ